XELEK´I QERIM-II

      POLAT SAHIN

     Temanli, Qerim Amca´nin Xelek macerasini yasayan ve yasatan kisilerden alintilar ve halen hayatta olan kisilerin dinlenilmesi ve daha cok bilgi alinmasi ve gelecekteki nesillere aktarilmasini önemsiyorum.
   Hikayemizi biraktigimiz yerden devam edelim.        
    Qerim Amca,O dönem yasitlari bakiminda kendi capinda belkide ilk. Cesaret, yardimsever, inatci,ve söz söyleme sanatini kendi söylem tarziyla anlatan ve hikayelesen,takdir edilen kisiliktir.Kendisini cok iyi anlatan ve hikayesinin kahramlarindan,bir cok anilarini ve sirlarini paylastigi dost bildigi kisi de Manekirek köyü sakinlerinden Imamriza         
       Manekirek-Goman-Teman-Gomik mintikasi icinde,Golan köyü´nün karsisinda bulunan Hekiman olarak isimlendirilen mesken´in adi (Peri suyu) GOLI XIZIR.
Qerim Amca Xelek tasimaciligi adi altinda cevre köylerin ulasim sorununu kendi modern bulusu ile hizmet verdigini ve basindan gecen maceralarini da bizzat,cüretkar esprili bir sekilde anlatmasi da,onun gercek bir karekterde insan olduguna da sahit oluyoruz.

     Bilindigi gibi, Mazgirt-Muxundu Nahiyesine bagli köylerin ulasim ve iletisim sorunlari genellikle Elazig-Karakocan(DEP) yada Kigi (GIGI) sehirlerinde giderilirdi. Dep, cevre köylerin alis-veris merkezi idi. Dep´e giden kisi Paris- Montekarloya gitmis kadar kendini üstün görürdü, cünkü baska uzak ve lüx sehirleri görme imkanlari yoktu , Ankara-Istanbul gibi lüx sehirleri sadece söylemlerde isim olarak bilirlerdi, her isteyen kisinin o zaman gitme imkanlarida olmadigi icin kendilerine anlatilanlar da bir masal anlatimi gibi güzel gelirdi,ve bizim Dep sehride o cevre köylerin alis veris merkezi ve medeniyete atilan ilk adim olarak bilinirdi.
    (Manekirek köyü sakinlerinde Mehmet Erdogan (Memi yiko), oglu Izmir sehrinde ögretmenlik yapmaktadir günün birinde Izmir´e oglunu ziyaret´e gider. Izmir´i ilk defa gören Mehmet Amca,iki hafta kalmaktadir ,Izmir´o muhtesem denizi,kalabalik insanlari,sehrin güzel görüntüsü ve tarafik agi hosuna gitmistir. Köye dönüsünde  Durmus Ertekus´un kahvesi vardi ve cevre köyler toplanir günlük konusmalar edinilir,bir iki parti de iskambil uyunu oynanirdi. Mehmet Amca da Izmir macerasini Kahvede topluluga anlatmis,en cok da trafik sorununu dile getirmis ve heybetlice bir cok arabalarin,trafik lambalarin ve yaya yolun oldugunu anlata dursun, Bekir Amca oturdugu yerden firlayarak,
   -Te hina Xovanciyan nediye(Sen daha Kovancilari görmedin)Ne cok gelen gecen kamyonlari var diye heyacanlanarak anlatmasi topluluk icerisinde gülüsmelere neden olmaktadir:Kisacasi adam hayatinda sadece Dep ve Kovancilari görmüstür.Kovancilar ana yol istiklametinde gelip gecen kamyonlara bayagi kafayi takmistir. Esprisi günümüze dek süre gelmistir.Iste sorun burda
   Genellikle okuma-yazma istegi olan ögrencilerin merkezi de DEP idi.Tunceli-(Dersim) iline bagli olmamiza ragmen sadece resmi islemlerin yapildigi merkez olarak bilinirdi, Mazgirt ile Dersim, o bölgenin köyleri bakiminda pek cazip gelmeyen bir sehirdi. Dolaysi ile halen de gecerliligini korudugu DEP ve Xarpit bu gibi ulasim ve iletisimin merkezi olduguna kanittir. Elbette ki dönemsel olarak yasayan siyasi cekismeler den ve devletin Dersim üzerindeki egemenligini güclendirmek icin bu gibi rölantilari halk üzerinde etki yaratmistir.Cünkü devlet Dersim´i cazip olmaktan cikarmak icin politiklarini günümüze kadar devam ettirmistir.Kürt ulusal hareketinin gelismesiyle Dersim,ili gercek kimligine kavusma mücadelesi göstermistir,bu mücadele saglikli ve devamlilik arz ettigi icin belli bir ivme kazanmistir.
     Qerim Amcamiz´in kendisine has bulusuylan Xelek macerasi o cevredeki bir dönemin devrimi sayilirdi.Ki,bilindigi gibi Dep baglantisini saglayan O meshur Golan,Celakas köprüsü, halen mevcut degildi,yolcular ya suyun seyrek bölümü diye tabir edilen "BIR" da gecilecek,yada Qerim Amca misali ilkel ulasim araclari icat eden kisilerin buluslari ilen.Tipki "WARANGEL" yahut "XELEK" veya "SAL" ya da "Asmali-ip" gibi araclar inşa edilirdi.
       WARENGEL: Akar su, Irmak, Dere, Nehirlerin durgun ve seyrek akan Göl (gol) diye tanimlanan yerler, bu araclar üzerinde suyun her iki yakasinin, saglam ve sabit bir cisime güvenli bir sekilde ip yada tel gecirilerek ve bu tel kisimlarina halka  baglanilarak, bir kac adet varil tenekeler üzerine monte edilen ince tahta baglanip bir kisi tarafinda sürüklenerek cekip götürme imkanini sunan aractir. Bu ulasim araci Manekirek-Haci Yusuf (Haysif)-Akkilis mintikasi, Qalemzin, Gomi Xeki Gözi meskeni icinde Peri suyu üzerinde hizmet veren Qelemzin li Ali Yildirim´in (Mali Eli mali Eli ) yaptigini biliyoruz.
       SAL:Akar sularin durgun tabir edilen akar kismi hafif olan,derin göl kisimlarinda uzun ve saglam cita ilen itelenerek sürüklenen bir ulasim araci olarak kullanilir. (bölgede pek kullanilmadigi bilinir, cünkü suyun akar siddeti fazla oldugu icin güvenlik acisinda tercih edilmemistir)

      Gecmisi iyi bilen kisiler´in anlatimlarina göre 1940-1970 yillari arasinda Qerim Amcanin bu ulasim maceralarini yaptigini biliyoruz
      Manekirekli Imamriza, ayni tarihte Gomik-Bagin vadisi Golan Kaplicalari karsisi-Asma köprü´nün Gomik kismina bakan ve Bagin köyü´nün irmak kenarina teget gecen kayaliklarin arasindaki gecit "NIG" diye bilinen o engin akabelerin üzerindeki ucurum kayaliklarda, kendi el emegiyle kayaliklari kırarak ve yontarak merdiven basamaklari sekline getirmesinden sonra o mintikanin adi"NIG " olarak adlandirilmistir. NIG denilen yer Bagin köyüne olan baglantisini bir nevi hafifletmek ve Bagin kaplicalarina gidis-gelisleri saglamak acisinda cevre köylüler tarafinda takdirlen karsilanilmistir. fakat bu ulasim yeri sadece saglikli ve yükseklik korkusu olmayan kisilerin kullandigi bir gecit mevkisi idi. Goli Xizir, Celekas ve Golek köyüne bagli Gomi Könif diye bilinen bir mekanda Xelek teskilat islemini yapan Qerim Amca, nehir kiyisindaki Nig güzergahani pratik ve yakin olarak gördügü icin bu istikameti en cok kullanan kisidir.
      Imamriza dostunada NIG hizemetinde emegi gectigi icin derki,
     -"Tu Hüliyi wirayi ez tiri awime"(Sen bu bölgenin Kartali bende akan peri  suyunun martiniyim)
    Qerim Amca Xelek ulasimini aslinda bir ticaret kazanci olarak ele almiyordu,sirf insanlara hizmet sunmak ve toplumda takdir kazanmakti.
    Gomo Yaku diye bilinen yer Manekirekli(MISTI YAKU) Mustafa Ucar (Mele Mistafa) ayni zamanda Teman köyün damadi.Bir gün Qerim amcaya bir merak olsun diye takilir,derki 
    -Qezur tu röyi cika pere kardiki (günlük kac lira kazaniyorsun?)
Qerim Amca düsünerek, ama gülümseyerek, cevap vermis.
    -Lo Lo Zawa,em bi xadi tera razibiwe bi zengin buna,jönd tine em Xadi tikini kezancimin waye(Damat benim kazancim Kisilerin Allah razi olsun söylemleridir,o kadar cok Allah razi olsun denilmis ki artik bos yerim yok,demeside bir gercekligidir.Cünkü gecmisteki kisilerin yasam kültürleri sayginlik ve hatirliydilar kisilerin cogu tanidik yada her hangi bir köyün ileri gelen sahisinin ismini zikretmek ve selamini söylemek hatirin ne kadar büyük oldugunu gösterir.Iste bizim Qerim Amcada bu hatirin ve sayginligin engin derin duygusuylan hareket ederek bir cok kisilerden gecit ücreti almamistir.
    Cevre köylerin ulasim sorunu,dönemin insanlari acisinda bir maceraydi.Cünkü Dep Golan kismina gecmek bir sans hele bir hasta kisiyi DEP´e doktora götürmek te basli basina bir macera idi.Iste o macerayi bizzat QERIM AMCA Xelek ulasimyla yasamis ve yasatmistir.
     Ilkbahar´in Nisan ve Mayis aylarinda,daglarda karlarin erimesi,siddetli yagmurun yagmasiyla sellesen Peri suyu yine gecit vermez bir inatlasmayla akiyor,bu inatlasmaya Qerim Amca da kendi inat gücünü suya kanitlamak istercesine,Karsiya Golan köyüne hasta ziyaretine gitmek icin sira bekleyen cevre köy sakinlerinden,Manekirekli Bekir amca,Keko Karatas (Berivan)(GULNAZ KARATAS)´in dedesi ve Hülüman köyünde Emer Amca.Fakat cesaret edemezler,su cok akintili ve bulanik ve sellesen derelerde akintiya kapilan agac kütükleri bayagi korkutuyor,ve bu görüntüye cekinceli bakmaktalar,aralarinda konusmalar ve tartismalar olmaktadir,Xelek´e binip binmemekte tereddüt etmekteler,Qerim amca bu duruma bayagi sinirlenmektedir,cünkü kendisi tercübeli ve korkusuz ve ayni zamanda da acaba bir gecit parasi alabilirmiyim diye kafasinda düsünmektedir,sonunda kisiler ikna edilir ve Xelek´e binerler o esnada Emer Amca,ayaginin aksak olmasinin verdigi eksiklikle sorun oldugunu hesaplar ancak xelek meretine binmekten baska caresinin olmadigini da bilir.Xelek´e ,adim attigi an suyun keskin dalgali akisiyla xelek ters döner ve bizim Emer Amca suya yigilip düser ve suya kapilir,kisiler telas icinde bagirirlar,o esnada Qerim Amca sakin ve telassiz bir sekilde elinde bulunan xelek aracini itelemek icin kanat olarak kullandigi kürek ile,Emer amca´nin suda yelpaze gibi acilan ceket cebine takarak  Emer amcayi kurtarip kiyiya getirir,Der ki..

     (Emer Amca,Suya-düserken bulanik olan su ile birlikte cebine bir balik girer,fakat bunu fark eden Qerim amca olmustur)
    -Lo Emero tu pir sansliyi
Emer Amca da,islak ve üzerinde akan bulanik su ve agirlasan elbiseleriyle yalpalanarak dogrulur ve o telas üzerine.
Cima?diye cevap verir.
    -Lo Lo tu masian bi cüyixa digiri(Baliklari cebinle bile yakaliyabiliyorsun)
     Emer Amca da kizarak ve hiddetlenerek söyle yanitliyor 
     -Lo Qerimo ez bi caniqa ketim tö buy kifiqa keti.(ben kendi derdime yaniyorum sen kendi keyif zevkine bakiyorsun)
    Emer Amca´nin elbiseleri cikartilir,,etrafta odunlar toplanilir  ates yakilir Emer Amacanin cebine giren balik temizlenilir,ates üzerinde kizartip Emer Amcaya yedirilir Emer Amca´nin elbieseleri kurutulur,tekrar karsiya gecmek icin deneme yapilir ve kisiler tek tek Xelek´e dikkatlice binerler ve Qerim Amcanin kürek kuvveti ilen xelek yol alir,su cok akici ve siddetli dalgaya kapilarak sürüklenir ve kisiler de bu durumdan korkarlar ve....
    -Ya xizir!Ya Xizir bizi Qerim´in xelek´ile karsiya gecir ve kurtar diye dua ederler bunuda yine Qerim amca kendi anlayis düsüncesiyle fark eder ve tepki gösterir,suyun orta kismina gelinmistir dalgada bayagi siddetli Qerim amca kizarak bagirir,derki!
    -Lo lo berdin Xizir bi biran bigirin tandin(Xiziri birakinda küreklere asilin kanat yapin)Keko Amcada o anda xelek üzerinde Tütün tabagini cikarir,sigara tabagina ihtisafla bakinarak cigara sarmak ister.
    - Qerim amca
Lo cibo?Emi caniqa ketine tu cigara dipici(Biz can derdindeyiz sen tütün sariyorsun)demesi Keko amcayi cevap vermeye zorlar.(Keko Amca sigara kutusunu cok sevdigini Qerim amca bilmezmis)Keko Amca derki!
     -Ez wi kötiyaxa pir kiymet didimi(Ben bu sigara kutuma cok deger veriyorum)Eger biz bu suda bogulursak sigara kutuma son bir kere bakmak istemistim,demeside kendi dönemin en güzel esprisi olmustu.
Kisiler sag selim karsi tarafa gecirilir,sükür dualari cekilir, kendilerinin verecekleri bir sadakalari daha oldugunu birbirlerini teselli ettiklerini söylenirler,ve arkalarinda,Xerim amca bagirark derki!
      -Lo LO bi piyiminra ji Xizira silwimin böyöjin(Xizira benden de selam söyleyin)
     Yine  yagmurlu ve Peri suyu´nun  sert akintili günlerinden biri;Qerim Amca´nin en büyük oglu Hüseyin ile Celekas köyünde yasli ve hasta bir kadini karsi tarafa gecirmek icin,yasadigi dramatik bir anisinida söyle anlatmaktadir
   Irmak kenarinda saglam bir agaca bagli xelek;Suyun sert akici dalgasi ilen xelek saga sola yalpalanmaktadir,Kiyida bulunan hasta kadinin nakline yardimda bulunan kisi Xelek´i elleriylen düzeltmek,yorgan ve battaniye sermek,hasta kadinin yatacagi ve oturacagi yeri hazirlamaktadir o esnada dil sürcmesi ilen Xelek´e bir kac defa komut verircesine,CAAAWUSS!!!CAAWUSS bisekene(bilindigi gibi cavuss Esege hitap etme yani esegi bekletme cagrisidir) demesi,ve bu komutunu defalarca tekrarlamasi Qerim Amcanin canina tak etmistir ve bu duruma da sinirlenmektedir.derki!
       -Sen benim Xelak´e nasil Caawuss dersin!diye öfkelenmektedir.Kisiler saskinca  birbirlerine bakmaktalar ve iclerine korku girmistir, acaba bizi dövermi diye,sonra özür dilenerek ortami yumusatmak istemektedirler,ve söyle demekteler
      -Lo lo me bizanina xelekide aqasaka kiymetliyu me tere "Cavi Gaa" diyani(Xelekin bu kadar kiymetli oldugunu bilseydik,kendisine nazar boncugu(öküzgözü)getirir takardik.
Bu söylemden sonra gülüsmeler olur,Qerim Amcanin bu alaylar karsisinda elbette ki düsündügü planlar vardir.
      Eeee!bu bizim söz söyleme sanatinin ustasi Qerim Amca,söylenen alayvari sözlerin altinda hic kalirmi,verecek cevabi mutlaka vardir.Bu esnada,
Hazirliklar yapilir,xelek araci normal en fazla 3-yada 4 kisi kadar binilebilir,ama gecmek icin 6 kisi bulunmaktadir,ve 6 kisinin de gitmesi gerekmeketedir,cünkü kisiler hastayi tasima görevini yapmaktalar,hasta sahis mecburen Dep´e doktora götürülecek.Günlük iki servis sefer araci olan KIGI-DEP servisi de yoktur,hasta omuzlara alinarak tasinma zorunlugu vardir,iste bu 6 kisinin de gitmesi zorunludur,iste sorun burda.Qerim Amca yine kendi bulusu ilen ve söylenen yukarida ki alayvari sözlere karsi nispet olarak yapilmasi gereken kisilere,etrafta bir kac uzun sopa toplama talimatini verir,kisiler hayretler icerisinde Qerim amcayi dinlemekte ve saskinlikliarini gizlemeden sorarlar
      -Lo Qerimo tu cuyan cidiki?(uzun sopalari ne yapacaksin)
Qerim Amca cevap verir
     -Ser xeleki jönd tine te-yu hevalite ser covadikim,demesi kahkahalara neden olur ama Qerim amca bunu ciddi bir sekilde söylemektedir,kisiler yine temkinli ve tedirginle sorarlar
     -Lo ware berde gevezetiyi meke me bavije yali(gevezeligi birak ta bizi karsiya gecir)
Qerim amca gülerek kisileri xelek aracina bindirir,tam suyun dalga orta kismina gelinirken bir saka daha yapmak icin kafasindaki tilkileri hesaplar,der ki!
     -Ez wi duruma peren ji wa nagirim mira tiri waynin(Sizden bugun gecit parasi almam ama bana DEP te üzüm getirin)Kis günü o dönem DEP te üzüm bulmak mucize(sevgili Qerim Amcanin hamile gelini hamile imis bir kac gün evelde cani üzüm istedigini duymus,Qerim Amcada bu durumu firsat kollayarak kisilerden üzüm istemis)ve demis ki
      -Yoksa dönüste sizi gecirmem der.
Kisiler sagselim karsi tarafa gecirilir Hasta omuzlara alinir ve istikamete dogru yol alinir.Kisiler hasta derdine degilde Qerim amcanin istegine hayli düsüncelidirler Üzüm bulunacak ve getirtilecek diye hesap yapmaktalar.
        Gercektende dönüste bir kilo üzüm getirilmis Qerim amcaya iletilmis ve hastada sagligina kavusmus,her kes mutlu ve saglikli sekilde evine varmis,Qerim amca yeni bir yolcu müsterisi olur diye irmakta beklemeye devam etmis.
        Qerim amca´nin,efsanelesen gecmisin degerlerimize bagli insanlarindan biri.Söylemleri sonraki yillara ders cikartilacak gercek sözler ve her zaman gönüllerde taht kurmustur.Hikayede adi gecen kisiler bugün hayatta degillerdir,hepsine Tanridan rahmet diliyor,anilari önünde saygi ilen egiliyorum.

Her halukarda dili sürcan eylediysek te Af ola


    "Tüm güzel insanlarin,Baharin gelisini müjdeleyen yeni yil NEWROZ´UNUZ kutlu olsun".


POLAT SAHIN
ALMANYA-KÖLN
 

14.03.2009 / Gomanweb